Dewi Prysor yn son am ei nofel yn erbyn y system – ‘Lladd Duw’

‘Lladd Duw yw lladd y System’

Cyfweliad o raglen ‘Pethe’ ar S4C

Advertisements

Portread o Emma Goldman – Anarchwraig a Ffeminyddwraig.


“Nid yw trosedd yn ddim ond egni wedi ei gamgyfeirio” Dyma ddyfyniad a ddengys i’r dim optimistiaeth eithafol yr anarchyddes Emma Goldman. Wedi ei magu yn rhan o Rwsia (Lithuania heddiw) yn ystod y 19eg ganrif o dan unbeniaeth hirfaith o 300 mlynedd y Romanoviaid, nid oes syndod iddi edrych tuagat yr U.D.A. mewn gobaith o fywyd newydd.

Ymfudodd Emma Goldman o Rwsia i America yn 16 oed. Tybed beth oedd ar ei meddwl ar y siwrne hon wrth iddi adael gwlad mor hynafol, byd o ferddwr- i wlad ifanc a byrlymus. Wedi dweud hyn sylwn ar eironi mai yn Rwsia ddigwyddodd y chwyldro dosbarth gweithiol cyntaf yn y byd!

Ffynodd Emma Goldman fel ymgyrchyddes yn Efrog Newydd. Ar ol iddi astudio gweldyddiaeth ar ben ei hun (nid oedd ei thad yn fodlon iddi gael addysg ffurfiol yn Rwsia) o’r diwedd yr oedd hi yn rhan o symudiad yr undebau llafur a hithau ei hun yn gweithio mewn ffatri yn Rochester, Efrog Newydd. Yr oedd ei hareithiau yn dennu canoedd ac yn aml iawn cafodd ei harestio. Pwnc tanseilio’r drefn a syfrdanodd ac a wylltiodd yr awdurdodau mwy na dim. Yr oedd yr agwedd o gydraddoldeb rhwng hil a rhyw a’r pwyslais ar ddileu dosbarthiadau ariannol a bregethai yn hollol annerbyniol i feddylfryd yr 19ef ganrif hwyr yn yr U.D.A.
Dyfyniad sydd yn danos ei chrefft a geiriau ac a danlinellai eu diffyg ffydd mewn awdurdod yw hwn:
“Y wladwriaeth yw allor rhyddid gwelidyddol ac fel allor crefyddol y mae yno i’r pwrpas o aberthu dynol ryw”.
Fel y gwelwn yr oedd Emma Goldman yn areithwraig ffynring, nid yr oedd hi fel llawer yn poeni am beth oedd eraill yn meddwl ohoni. Credaf bod  gan lawer o fenywod ofn bod yn angerddol yn enwedig mewn sefyllfaoedd gwleidyddol gan eu bod ofn edrych yn hysterical neu fel petaent yn ddi-reswm a gor-emosiynol, ond nid oedd y sterioteip yma yn poeni dim ar Goldman. Rheibiai eu cwestiynau yr hyn a gymer y mwyafrif yn ganiataol – gwelai ffawd dynol ryw fel peth rhy bwysig i gilio ohono’n ddistaw a pharchus, nid oedd ei delwedd personol o’i hyn yn effeithio ar y ffordd y byddai hi’n gwneud yr hyn a gredai i fod yn gyfiawn.
Cafodd Emma Goldman ei herlid o’r U.D.A. ac aeth i’r Undeb Sofietaidd tra bu Lenin mewn grym. Yr oedd y sefyllfa wedi’r chwyldro yn peri cryn ofid iddi, a gan ei bod yn lleisio’i drwgdybiaethau ynglyn a parth yr U.S.S.R. cafodd ei herlid unwaith eto. Wedi cael ei herlid o un wlad i’r llal yn Ewrop daeth i fyw i’r Deyrnas Unedig. Wedi ei holl bregethu yn condemio’r modd mae priodi yn gwneud caethwas o’r ferch, er mwyn aros ym Mhrydain, priododd neb llai na glowr o dde Cymru.
Peth rhyfedd yw i mi ei bodcyn lleied o fobol wediclwed am ddynes anghygoel hon, er bod ei bywyd wedi bod gymaint o ysbrydolaerth.
Wrth edrych ar gefn clawr detholiad o’i hareithiau gwelaf lun o ddynes di-lol yn ei chwedegau, tebyg iawn i hen athrawes ysgol. Gwallt llwydwyn wedi ei bentyrru yn chwit chwat ar ei phen. Gorffwyasa sbectol enfawr megis dau waleod potel gwin ar ei thrwyn pwt. Y mae hi’n fenyw mewn oed yn y llun hwn a gwyneb crebachllyd fel deilen grin, ond ym mhob crych ar ei gwyneb gwelaf y gofid a phenderfynniad oedd ganddi i newid y byd er gwell.

Dim ond braslun o Emma Goldman yw hwn, mae ei chysyniad eithafol o ryddid, ac optimistiaeth mewn potensial dynol ryw yn ysbrydolaeth. Yn ein hoes ni o gymedroldeb a gwrth- eithafiaeth y mae hi yn dangos bod rhaid anelu’n uchel, ac hyd yn oed os anelwn am y lleuad, os methwn ni, fe wnawn lanio ymysg y ser.

Plan-B o Barcelona gan Ken Vegan

Gwersi anarchaidd ymarferol i helpu trechu’r credit crunch.

Er i bawb meddwl “Na – gallai fath beth fyth digwydd go iawn”  –  ar ddiwedd mis Hydref 2008, ddaeth economi’r byd yn ofnadwy o agos at fethu’n llwyr. Mae llywodraethau bellach wedi gwario biliynau i geisio achub y system ariannol ac rydan ni i gyd wedi gwneud ein gorau glas i anghofio sut roedden ni o fewn trwch blewyn i weld pob banc, busnes a llywodraeth yn dymchwel. Mewn cyflwr meddwl o wadu’r gwirionedd ydan ni  –  Ond pwy a wyr pa mor hir nes fydd y marchnadoedd rhyngwladol i gyd mewn panig o fynd yn fethdalwyr unwaith eto?

Er i holl arbenigwyr yn y papurau ac ar y teledu cytuno bod y system yn wallgofrwydd llwyr wnaeth y cyfryngau ddim rhoi sylw i unrhyw leffitis smyg i hyd yn oed ddweud ‘told you so’ heb sôn am cael y cyfle i gynnig unrhyw Plan-B.

Roeddwn wybod bod cyfalafiaeth mewn trafferth go iawn pan wnaeth y Daily Telegraph cyhoeddi ‘Handy Guide to Bartering” yn cynghori ei ddarllenwyr i ddefnyddio gwefannau fel “u-exchange.com” i gyfnewid nwyddau a gwasanaethau yn lle gorfod dibynnu ar arian.

Oedd hwn yn Plan-B y Daily Telegraph yn achos meltdown economaidd llwyr? Trefn yn seiliedig ar rannu, cytuno ac yn gwneud heb forgeisi, cyfraddau llog, cyfranddaliadau ac elw? Y Daily Telegraph… y papur mwya Prydainig, ceidwadol a sefydliadol ohonynt i gyd yn crybwyll system anarchaidd? Beth ydan nhw’n gwybod eu bod heb ddweud wrthyn ni?

Am wn i, dim ond unwaith cafodd system anarchaidd ei brofi ar raddfa gweddol fawr – yn Catalunya yn y 1930au. Ac yn ôl pob tebyg gyda chryn dipyn o lwyddiant, am gyfnod byr o leiaf.

Yn ei lyfr ‘Homage to Catalonia’ disgrifiodd  y bonheddwr Saesneg George Orwell sut oedd yn credu oedd wedi cyrraedd nefoedd egalitaraidd wrth weld Barcelona ym 1936:

“In the barbers’ shops were Anarchist notices (the barbers were mostly Anarchists) solemnly explaining that barbers were no longer slaves… Every shop and cafe had an inscription saying that it had been collectivized… Waiters and shop-walkers looked you in the face and treated you as an equal.

I had dropped more or less by chance into the only community of any size in Western Europe where political consciousness and disbelief in capitalism were more normal than their opposites…Many of the normal motives of civilised life – snobbishness, money-grubbing, fear of the boss, etc. – had simply ceased to exist. The ordinary class-division of society had disappeared to an extent that is amost unthinkable in the money-tainted air of England; there was no one there except the peasants and ourselves, and no one owned anyone else as his master”

Datblygodd athroniaeth anarchiaeth yn y 19fed ganrif fel ateb i’r tlodi a gormes a dioddefodd miliynau o bobl mewn yn nwyrain Ewrop. Roedd yr anarchwyr cynnar yn credu doedd dim modd i’r tsar, yr eglwysi a llond llaw o feistri diwydiannol dal eu gafael ar holl rym a chyfoeth am byth – roedd pobl gyffredin yn sicr o ddisodli eu gormeswyr yn hwyr neu’n hwyrach. Bwriad anarchwyr oedd creu cymdeithas heb feistri yn seiliedig ar gyd-weithio a rhannu yn hytrach nag ecsploetio.

Ychydig dros gan mlynedd yn ôl ddaeth mudiadau anarchiaeth i fodolaeth o amgylch y byd, llawer ohonynt yn heddychlon ond rhai eraill yn defnyddio tactegau chwyldroadol i drio cael gwared ac ambell i frenin neu unben. Ym Mhrydain a’r Unol Daleithiau, yn y cyfnod Fictorianaeth, manteisiodd wleidyddion a’r wasg ar y ‘bygythiad anarchaidd’ i ddychryn y poblogaeth.

Cyn hir bu hysteria llwyr am anarchwyr, oedd yn ôl papurau fel y Daily Telegraph, yn benderfynol o ladd canoedd o bobl diniwed gyda bomiau mewn theatrau neu o dan drenau.  Yn ôl y wasg boblogaidd roedd yr anarchwyr yn hawdd i’w hadnabod gyda’u barfau hirion a llygaid cochion. ‘Ffanatics’, ‘estronwyr’, ‘Iddewon’, ‘mewnfudwyr o’r dwyrain’. Swnio’n gyfarwydd? Ie, fel y ‘bygythiad Mwslemiaid’ yn ein hoes ni, roedd pleidleisiau i’w hennill a phapurau newydd i’w gwerthu trwy ddychryn a pharanoia.

Felly inni heddiw mae gair ‘anarchydd’ yn dal i daflu fyny’r ddelwedd i’n meddyliau o rywun peryglus sydd ar fin gwneud rhywbeth ofnadwy. Ond  ar ddechrau’r 20fed ganrif, llwyddodd undebau llafur ‘Anarcho-Sindicalaidd’ (Syndicale yw’r gair Ffrangeg am undeb), denu miloedd o aelodau yn yr Unol Dalaethiau ac fe lwyddwyd ennill llawer o welliannau yn safonau byw yn cynnwys y diwrnod gweithio 8 awr gyntaf. Mae’n debyg roedd Anarcho-Sindicalwyr yn ne Cymru, yn ardal Castell Nedd yn arbennig a chafodd y term ‘Anarcho-Sindicaliaeth’ ei fathu gan Gymro o’r enw Sam Mainwaring (Penrhiwtyn, 1841-1907).

Ond yn Rwsia a Sbaen, a nid Castell Nedd, ble bu uchelwyr ag eglwysi holl-rymus gyda bywydau pobl cefn gwlad heb eu newid llawer am ers dyddiau’r taeogion – gwelwyd y brwdfrydedd mwyaf am well ddyfodol yn seiliedig ar syniadaeth anarchaidd.

Er i anarchwyr Rwsia brwydro ochr ac ochr a’r comiwnyddion yn chrwydro 1917 cawsant bron i gyd eu lladd neu gyrru i Siberia yn fuan wedi’r Bolsiefics ennill. Roedd gwrthwynebiad llwyr yr anarchwyr i syniadau o lywodraeth canolog a gorfod dilyn ordars o uwchben yn fygythiad mawr i Stalin.

Felly dim ond am gyfnod byr, yn Sbaen yn y 1930au, gwelwyd mudiad anarchaidd digon cryf i allu cymryd grym, cyn hwythau cael eu trechu yn 1939 gan luoedd ffasgaidd yn rhyfel sifil y wlad. Yn ein hoes ni mae’n anodd credu roedd poblogaeth gyfan yn dewis ffurfio cymdeithas yn seiliedig ar rannu, ac yn ceisio gwneud i ffwrdd ag arweinwyr ac elw. Ond mae’n werth cadw esiampl Barcelona 1936 mewn cof fel Plan-B, rhag ofn, un diwrnod bydd Huw Edwards yn cyhoeddi bod pob banc yn y byd wedi methu a bod arian, masnach a threfn llywodraethau bellach wedi darfod. Cofia edrych os bydd gan y Daily Telegraph ragor o gyngor anarchaidd handi yn y cyfamser!

Ysgrifennwyd yr Erthygl yma i ‘Tu Chwith’ yn 2008 gan Ken Vegan.