“Breuddwyd Hynod”: Y Wyrkhws a Baledi Ymosodol

“Breuddwyd Hynod”: Y Wyrkhws a Baledi Ymosodol

gan Hwntw Arall

 

Mi welwn wyr y Senedd yn ngrynhoi y’nghyd
Yn erbyn y tylodion yn gysson oll i gyd,
I godi cyfraith newydd, annedwydd oedd eu nad
A gwneud carcharau creulon i dlodion yr holl wlad.

Dyma bennill o hen faled y “Breuddwyd Hynod”: pennill rhu perthnasol i’n presennol hunllefus.

 

Wyrkhws, Tlodion a’r “Proletariat”

Mae’r baledwr Ywain Meirion yn ymosod ar drefn y wyrkhws. Tybiwyd y cenir am y tro gyntaf yn 1834, blwyddyn Deddf Newydd y Tlodion. Estynnwyd y system wyrkhws gan y ddeddf newydd. Dan y system hon carcharwyd tlodion yn llafurdai, lle gorfodwyd i weithio’n ddi-dâl.

Diffiniwyd “tlodion” gan y ddeddf fel rhai oedd yn gorfod llafurio er mwyn cynnal eu hun, rhai oedd yn gorfod gweithio er mwyn ennill eu bara beunyddiol [1]. Dyma ddiffiniad Karl Marx am y “proletariat” ychydig o flynyddoedd yn hwyrach: rheini heb ddim byd i werthu oni bai am eu gallu i lafurio. Wrth gwrs, nid oedd angen i bawb gweithio – nid oedd pawb yn dlawd. Roedd gan y tirfeddianwyr a’r cyfalafwyr (a pherchnogion y llafurdai!) rent ac elw er mwyn bodoli. Ond fel mae Ywain Meirion yn ein hatgoffa, ni fydd gan y cyfoethog dim byd heb iddynt allu ecsploetio llafur y tlodion:

Pe gyrrid y tylodion i gyd o Frydain Fawr,
Ni fyddai ond boneddigion yn union yno’n awr:
Ffarwel am dreth i’r Brenin, na chwaith am drin y tir,
Na llongwr, crefftwr, sawdwr, na gweithiwr, dyma’r gwir.
[na chwaith llienwragedd, morwynion, droellwragedd, mamau…]

 

Caethiwo a Disgyblu

Pwrpas y wyrkhws oedd gweinyddu, rheoli a disgyblu’r tlodion. Ni chyfunwyd y disgyblu hyn i’r tlodion tu fewn i’w muriau yn unig: roedd yr adeiladau hefyd yn fygythiad parhaol i bawb oedd yn brwydro dros eu bywoliaeth tu allan iddynt. Os nad oeddynt yn gallu goroesi (talu am rent, am fwyd) trwy weithio tu allan i’r wyrkhws, fydd rhaid iddynt weithio tu mewn, dan amodau gwaeth eto, llawn cosbau llym a heb dal. Dyma’r “gwirionedd” a orfodwyd ar y byd: nid oes bywyd tu hwnt i waith. Felly bathwyd y dosbarth gweithiol.

Llaw yn llaw i’w disgyblaeth o’r tlawd, roedd gan y wyrkhws swyddogaeth o ran disgyblu rhywedd, y teulu, gallu, crefydd a hil. Rhannwyd y wyrkhws yn llym yn ôl rhywedd ac oedran, a orfodwyd rôliau penodol yn ôl hyn. Os anfonwyd tad i wyrkhws, rhaid i’w holl deulu mynd yn ogystal, er iddynt wedyn byw i’r rhan fwyaf ar wahan – deliodd y stad a’r dosbarth gweithiol yn ôl unedau teuluol, ond deallwyd a ffurfiwyd yr unedau hyn trwy ddisgyblaeth llym o’r rôliau teuluol gwahanol.

Bydd Mari Morgan hefyd, yn d’wedyd yr un dôn
Nad eill y nos gynhesu yn siwr heb gwm’ni Siôn…

Carcharwyd plant amddifad (fel yn Oliver Twist) – y wyrkhws yn gweithredu fel teulu sefydliadol [2]. I’r tlawd heb y gallu i weithio o gwbl (y tost, yr hen a’r anabl) na chefnogaeth arall, bywyd anodd y wyrkhws oedd yr unig fodd o oroesi. Cystadlodd y wyrkhws a’r gwallgofdy (asylum) i garcharu’r “gwallgof” (a gynyddol gaethiwyd ers yr oes fodern gynnar) [3]. Yr Eglwys Anglicanaidd oedd crefydd sefydledig y wyrkhws – caniatawyd rhai gwasanaethau anghydffurfiol ond ni chaniatawyd caplaniaid Catholig. I Iddewon, roedd ymarfer eu diwylliant a chrefydd yn y wyrkhws yn amhosib.

Oes y wyrkhws oedd hefyd oes y carchar, y ffatri, yr ysbyty ac yn hwyrach yr ysgol . Dyfeisiwyd a diwygiwyd gan yr un biwrocratiaid a chyfalafwyr tuag at yr un pwrpas o ddisgyblu a “chywiro’r” tlawd. Roedd gan y ffatri a’r ysbyty drysau dan glo yn ogystal i’r carchar a’r wyrkhws. Dyma ddatblygiad y “caethder mawr“, lle carcharwyd lluoedd o werin Ewrop wrth iddynt cael eu gorfodi oddi wrth y tir ar ddiwedd y canol oesoedd. [4]

CynllunWyrkhws

[Cynllun wyrkhws gynnar ar ffurf groes: y meistr yn y canol â’r trigolion wedi rhannu yn ôl oedran a rhywedd]

 

Llafur Di-dâl

Mae tybiaethau yn llyfryddiaeth Marx y bydd gwaith di-dâl a rhwymedig yn diflannu dros amser, wrth i gyfalafiaeth “aeddfedu”. Ond er bod pŵer, yn sawl man ac achos, nawr yn disgyblu trwy foddau llai “galed”, mae gwaith di-dâl heb os yn parhau fel rhan angenrheidiol o’r system gyfalafol. Tu mewn i garchardai ecsbloetiwyd llafur di-dâl, wrth i garcharorion creu dillad milwrol neu feinciau “cymunedol”. Tu allan, mae workfare a phrosiectau tebyg yn aros os nad yn lledu. Mae caethwasiaeth eu hun, lle nid yn unig ydi’r gwaith yn ddi-dâl ond mae’r person sy’n gweithio yn eiddo i’r caethfeistr, yn parhau – nid fel arhosiad o ryw oes gynt ond fel elfen bwysig bresennol o gyfalafiaeth. A thu allan o’r gweithle a’r carchar – yn y cartref ac yn weddill ein bywyd pob dydd mae llafur di-dâl, rhyweddol, yn hanfodol i barhad ac atgynhyrchiant y system gyfalafol (pwy sydd yn gofalu am y gweithwyr ar ôl iddynt orffen gwaith, fel y gallent fynd nôl i’r gweithle yfory?) [5].

 

Baledi Ymosodol

Cyfrwng y tlawd, y werin a’r dosbarth gweithiol oedd baledi i’r rhan fwyaf. Trwyddynt cawsant, a chawn ni heddiw, straeon eu profiadau, newyddion y pryd, digri, dioddefaint a doethineb. Cenir ar y strydoedd, yn yr awyr agored ac yn y ffeiriau. Dyma oedd eu blogiau a’u ffansins.

Mae cryn dipyn o faledi radical, megis “Y Breuddwyd Hynod”, sy’n ymosod (i raddfeydd gwahanol) ar drefn y dydd. Mae eraill yn adrodd hanes terfysgoedd, streiciau, protestiadau ac ati. Werinol oedd y baledwyr eu hun gan amlaf. Yn hwyrach yn eu bywyd, yn lle baledi aeth Ywain Meirion i gasglu a gwerthu carpiau, ac roedd diwedd ei oes yn flynyddoedd caled [6]. Rhaid cofio bod rhaid i’r baledydd fod yn garcus wrth ganu yn erbyn y drefn yn agored – rhag ofn i bŵer ymateb yn llym. Heb os, rhaid bod hyn wedi effeithio ar gynnwys y penillion yn sawl achos. Ar ddiwedd ei faled, mae gan Meirion fath o ymwadiad:

Wel dyma swm y breuddwyddwyd a welwyd geny ‘n wir,
Gobeithio na chawn ddyoddef dan fin y cleddyf clir

Ond, serch y cleddyf clir, ledled yr ynys ymosodwyd ar y wyrkhws yn ffisegol yn ogystal. Terfysgodd ‘Beca yn erbyn wyrkhws Llanfyllin, Arberth a Chaerfyrddin gan fygythio eraill [7]. Stori i godi’r galon yw adroddiad papur newydd am derfysg Caerfyrddin:

Their first object of attack was the Union workhouse, which was first entered, as our correspondent informs us, by “the bad boys of the town,” who had joined the Rebeccaites. They set about their mission of destruction in a very spirited manner, and commenced operations by freely throwing out of the windows feather-beds, chairs, portions of bedsteads, and whatever articles of furniture they could lay their hands upon, and they most undoubtedly thought their progress would not be stayed before the whole building would be razed to the ground. [8]

Fel mae eraill wedi datgan – rhaid cael barddoniaeth “yn y stryd”, neu feirw yw celfyddyd [9]. Daeth awen i strydoedd Caerfyrddin yn haf 1843.

Dros faledi ymosodol ac ymosodiadau baledol!

 

YBreuddwydHynod
[Baled y “Breuddwyd Hynod” gan Ywain Meirion, c. 1834]

 


Nodiadau
Mae llwyth o faledi, gan gynnwys cryn dipyn o faledi radical, ar gael arlein:

https://www.llgc.org.uk/cy/darganfod/adnoddau-llgc/baledi-cymru-ar-lein/

Baled arall ar yr un testun sydd gwerth ei ganu yw “Workhouse Merthyr”:

http://darganfod.llyfrgell.cymru/44WHELF_NLW_VU1:LSCOP_BALLADS:44NLW_ALMA21729351050002419
[1] “II.1.5

It has never been deemed expedient that the provision should extend to the relief of poverty; that is, the state of one, who, in order to obtain a mere subsistence, is forced to have recourse to labour.
Adroddiad Comisiwn Deddf y Tlodion, 1834.
http://www.econlib.org/library/YPDBooks/Reports/rptPLC11.html#Part%20II,%20Section%201
Dedfrydwyd rhan fwyaf o argymhellion y Comisiwn, gan gynnwys yr uchod.

[2] http://www.workhouses.org.uk/education/

[3] http://pb.rcpsych.org/content/pbrcpsych/22/9/575.full.pdf
[4] Dyma ystyr arall proletariat: rhai heb dir. Mae’n gysylltiedig â’r ystyr uchod: heb iddynt fod ar y tir, nid oes gan y proletariat dim byd i werthu oni bai am eu gallu i lafurio. Trwy ddiffinio’r proletariat yn fodd negatif fel hyn, mae’n cynnwys sawl grŵp gwahanol a chaewyd allan o fudiad traddodiadol y gweithwyr – rhai sydd yn gweithio yn y cartref, carcharwyr, y di-waith…

[5] I ddarllen mwy ar waith atgynhyrchiol di-dâl a brwydrau llafur domestig, gwelwch y Mudiad Cyflogau am Waith-Tŷ:
https://en.wikipedia.org/wiki/Wages_for_housework
a’r archif caring labour:
https://caringlabor.wordpress.com/

[6] http://wbo.llgc.org.uk/cy/c1-GRIF-OWE-1803.html

[7] http://www.workhouses.org.uk/Wales/
[8] https://sniggle.net/TPL/index5.php?entry=19Jun14

[9] “La poésie est dans la rue.
[“Mae barddoniaeth yn y stryd.”]
Slogan/graffiti o wrthryfel Mai ’68 yn Ffrainc.
https://libcom.org/history/slogans-68

Datganodd y Sefyllfiaid, a gymerodd rhan yn y gwrthryfel, bod celf a chelfyddyd (bourgeois) wedi marw – gan eu bod wedi llwyr cymathu gan gyfalaf(iaeth). Mae darn o gelf yn cynrychioli llafur sydd wedi ecsploetio ac felly sydd wedi marw, y llafur hyn wedi eu gwrthrychu yn nwyddau a’r “hynotddrych”. Yr unig (gwrth)gelf sydd ar ôl i wneud neu i fyw yw’r chwyldroadol, yr hyn sydd yn chwalu’r drefn gyfalafol. Nid yw “barddoniaeth yn y stryd” yn golygu graffiti barddonol neu anerchiad cyhoeddus felly (neu nid yw’n golygu’r rhain /yn unig/), ond yr hyn sydd yn farddonol am chwalu pŵer, barddoniaeth y barriced, terfysg cynganeddol.

 

Advertisements

Cynghanedd (?) Anarchaidd Anhysbys yn Llanberis

Diolch i Morgan Powell am ddod a’r darn o graffiti yma i’n sylw drwy ei gyfrif trydar. BX5sPrVIYAALu9v.jpg large

Dad-ansoddi, Cyf-un-drefn, Byw gan YOLO Morgrug/annwg

Pa beth yw byw? Gofynodd Waldo un ddiwrnod. Onid Waldo oedd y cyntaf?

Naddo. Pa faint o hen blant bach na ofynodd, nac anghofiof (ar ol i lwch y byd ddod i’w lygaid ar ol i niwl yr oesoedd a fu aros drostynt

ar ol i guriad llaw hen athro neu hen riant neu’r un hen system neu’r un hen ffycin stori

ein curo i lawr tro ar ol tro ar ol tro) yr un cwestiwn, pam?

Pam fod eira’n wyn? Shut up. Medde Dafydd Iwan.

Cofiwch Macsen, medde fe. Wel, anghofiof Macsen y Gymru. Anghofiof Macsen ei wreiddiau.

[Radical, yw i newid pethe wrth y wreiddiau, yng nghalon y broblem

yng nghalon ein cenedl, calon ein byd, the heart of our heartless world fel dwedodd un dwpsyn]

Aeth Macsen i Rufain. Megis Caractacus cynt. Trowsant yn Rufeinwyr.

Aros mae’r mynyddoedd. Ond rhuo wna y gwynt..

Pa gwynt? Gwynt yr oesoedd? Gwynt ein natur? Gwynt ysbryd pob cenhedlaeth

THE NIGHT-MARE OF ALL PAST GENERATIONS (WALDO, WYT TI’N COFIO?) HANGS LIKE

A NIGHT-MARE ON THE BRAIN OF THE LIVING DEAD [GROUCHO MARX]

Gwynt yr ysbryd aflan. Gwynt yr hen Dduwiau. Gwynt a sathrwyd pob oes

Gan fod oesoedd, rhybuddia hanes, yn dod i ben

Rhaid cwympo pob cenhedlaeth. Rhaid marw pob ymeradwr. Rhaid chwalu pob ymerodraeth

Groegiaid. Rhufain. Barbariaid (pwy?). Llychlynwyr. ….. Tseina. India. Amsterdamned. Prydain.

Ffrainc. Prydain. Prydain. Prydain. God save the fucking joke of a Queen

[A madman is not only a beggar who thinks she is a Queen, but a Queen who thinks

she is a Queen. And is a beggar. Medde Lacan. Twpsyn uffarn]

Prydain. Prwsia. Prydain. America. Ac ynteu… Yr Undeb Sofietaidd. Anghenfil newydd

a chlodforwyd yn Duw. Chwalwyd. India. China. Diwedd. Y BYD?

Eto. Ac eto. Ac eto. Rhagwelwyd. IESU FFYCIN GRIST

A’i Iddew neu Rufeiniwr? Pwy laddwyd? Pwy roddwyd ar groes, ac yna ar faner?

NID ANGOR OND FANER YW’R GROES I GYRRU’R DOSBARTH GWEITHIOL YMLAEN

Medde Nic y Glais. Y Stalinydd.

Oleia aeth yn ol i’w wreiddiau. Cuddiodd yn y Cwm. Ffoi yr anghenfil yn

ei amenydd. Marw’n hen. Deall y dinistr. Ond farw ta beth.

A’i cuddio wnawn?

NADDO

SAFWN

YN

Y

BW_____LCH?

P’UN?

Bwlch y cwm? Cymrodyr, cwm, Cymrodorion, Cymry

ond am beth? Am third way arall? Saunders, Hitler, Tony Blair

Naddo. Nid oes trydydd ffordd. Nid oes unrhyw ffordd. Ond dianc y ffordd.

Ail greu heol ein hanes. Pa bwlch?

¡No pasaran! Medde nhw. Ond laddwyd. Gan y ffasgwyr

P’un? The Gentle General, fel bapteiddiwyd gan y Daily Mail?

Neu Brydain, a rhoddodd y Llynges tu fas i Barcelona, y gwniau’n pwyntio

Neu dife Stalin sydd i feio? Ie. Rhaid mai’r anarchwyr oedd yn iawn

NADDO

Cipiwyd pwer. Ha! Productivism eto. Ewch yn ol i waith medded “nhw”.

Y CNT. Dyna joc. Workers against work. Na, dim gulags

Nid yw label anarchiaeth yn ein hachub rhag ein pechodau

Nid fwy na chroes o gwmpas ein gwddf

Nid yw Dic Penderyn ein Merthyr Tydfil

Nid yw Grist ein Cof

Nid yw ein hunan aberth i Protestant Work Ethic

Yn mynd i’n hachub. Nid yn y bywyd hon.

Y byd hon. Y byd hon a’i nuclear bomb.

A’i ecological bomb.

Na.

Ginsberg. Ef a ddwedodd

Ef a welodd

The best of my generation…

dragged on to… the generation game!

Ie. Gwelodd. Ond fethodd. Moloch yn parhau. Mamon heb gwympo.

Carl Solomon, tro ar ol tro, tro ar ol tro, tro ar ol tro

Tan i bawb anghofio. Tan i Waldo anghofio, fod gam-dreiglo

ddim yn phechod! na! Cham-dreiglo, ail-threiglo

Dyna yw bywyd iaith. Standardeiddio, dyna yw ei farwolaeth

The King is dead. Long live the King! Glyndwr is dead.

Long live Rhodri Morgan! Thatcher is dead. Long live Cameron!

The revolution is dead. Viva la revolution! The revolution is betrayed (again!)

Long live the revolution! Mae’r iaith Gymraeg (o fyddid iddi barhau) is ffycin dead.

HIR FYW PA IAITH

IAITH Y GORMESWR?

EIN HIAITH? EIN? A’I HORGRAFF ANNWYL YN RHYW LYFR SANCTAIDD

Na. Tu hwnt. Marx tu hwnt i Marx

[a wnaeth ffycio ei blant, ffycio ei chamber maid [fel tystyiwyd ei eiriau olaf]

a wnaeth rhedyg yn paranoid tan iddo osgoi’r Paris Comiwn ei hun]

EFE yw y DEAD GENERATION yn nawr. EFE rhaid troelli ar ei ben.

Derrida tu hwnt i Derrida. Oh, deconstruction! How nice! We could make a

PHILOSOPHY EXAMINATION OUT OF THAT, DISCUSS

YOU WILL BE MARKED AT THE END OF YOUR LIFE

JUDGED. AND THEN YOU WILL REACH THE AFTERLIFE.

Ac fe fydd o’n shit. Ffycin shit. Llithro yn nol i’r llonyddwch

Neu Nefoedd, adar, Duw, golau, a ffycin Efengylwyr

HEB DDIM I WNEUD OND GWENU, O NA NEIS!

Neu. cer off dy gompiwter.

cer off dy ben. cer off dy sedd

gwena. gwena fel gwyllt-fenyw

wanko yn dy law dde, ymestyna am y faner di fanerog

cacha ar dy sgimren. LLOSGA YSBRYDION DY FEDDWL

Nid ferthyr. Nid ffycin Buddhist monk tanbaid arall

Nid Arab Spring arall

Surprise surprise, YOU’RE SAYING THAT THE REVOLUTION WAS BETRAYED?

WELL DUH

REVOLUTION MEANS A CIRCLE

FFUCK REVOLUTION. REVOLUTION BEYOND REVOLUTION

END THE TORTURE, THE CONSTANT TORMENT, OF THE HUMAN RACE

How?

SOCIALISME OU BARBARIE – BOTH ARE THE SAME IT NOW SEEMS

So. Either there is the final orgasm

OF WAR AND DEATH AND TEARS AGAIN, OF (american) DREAMS DENIED

Or. You take the blue pill. Turn off the Matrix.

Flee. Run comrade, for the old world is behind you

Run comrade, for I am calling you comrade

Run

Run
NAKED

into the sun

PAID A RHOI FFYC, deud nid gweud, gweud nid deud

POPETH. DIM BYD. DIM. BYD. 01010101010101

STOPA DARLLEN HON STOPA DARLLEN HON STOPA DARLLEN HON

DAW HANES I’W DDIWEDD. RHYW DDYDD. MEDDEN NHW

MEDDE PWY? NYNI.

THE RIDDLE OF HISTORY DOTH REPEATETH, TOO MANY TIMES
UNTIL WE MAKE IT STOP

EVERY REPETITION IS SIMPLY

A RELAPSE INTO THE SUBCONSCIOUS, A FORGETTING

COFIWCH I ANGHOFIO, ANGHOFIWCH I GOFIO

ANSWER THE RIDDLE

PUNCH THE SPHINX IN THE NOSE UNTIL IT BLOWS OFF

ESCAPE YOUR OWN NIGHTMARE, YOUR OWN DREAMS

FOR THEY ARE ONLY YOURS

And then. Let children become Men. Men become mice. Pupils become teachers.

Death become life. And let Jerusalem again be built

Before Babylon falls. And let us simply

DANCE

TAN DDAW

Y DIWEDD.

Vajazzleo Ffwff! – Angen nawdd, cyfrannwyr a help i’w rannu.

Mae Ffwff yn ffansin anarcha-ffeminyddol dwyieithog o Gymru. Yr unig gylchgrawn ‘go iawn’ i ferched yn y Gymraeg yw ‘Y Wawr’ (cylchgrawn Merched y Wawr)! Doeddwn i ddim yn meddwl bod hyn yn neud y tro, be sy yna i genod radicalaidd? Dwnim amdanoch chi ond dydw i ddim eisiau darllen Cachu Cosmo a allai ddim uniaethu efo merched y Wawr fel hogan yn ei 20’au sy’n byw mewn dinas. Misoedd ar ol cyhoeddi y Ffwff cyntaf, fe ddes i ar draws zine o’r enw Bitch sydd ar gael drwy recordiau Afiach, yr artist Elen Mai Wyn Jones sydd tu ol i’r cyfres yma, da i wybod na dim Ffwff ydi’r unig zine dwyieithog ffeminyddol!

Felly dyma ni, bron blwyddyn yn ddiweddarach, yn chwilio am gyfraniadu i’r pedwerydd Ffwff a wedi llwyddo cyhoeddi’r zine yn chwarterol a rhoi’r rhan fwyaf allan am ddim!

Mae’r student loan olaf wedi dod i’r banc (!) ac ar ol i hwnnw fynd mae dyfodol Ffwff mor ansicr a dyfodol ei golygyddion! Felly dyma alwad at philanthropaid roi rhodd i gadw ni fynd, a cael gwobrau am wneud hyn! Tanysgrifiadau a ol rifynnau o Ffwff, a mae isafswm y rhodd yn fychan iawn! Gwnewch hyn drwy Sponsorcraft: https://sponsorcraft.com/p/ffwffcymru/

Louise Michelle - Anarchyddes Ffrenig

Louise Michelle – Anarchyddes Ffrenig

Os ydych eisiau stocio Ffwff ar stondin neu sio, neu eisiau copiau i eich Canolfan Cymdeithasol lleol, gyrrwch neges drwy’r e-bost uchod. Mae Ffwff nid am elw ac yr ydym yn gofyn am gyfranniad o’r gost argraffu a postio ble bo hynny’n bosib. Os ydych chi’n hollol sgint… gallen ni ei yrru o am ddim i chi ta waeth, dyna ydi cyd gymorth de?

Yn bwysicach fyth yr ydyn eisiau cyfranaiadau! Celf, llenyddiaeth, erthyglau, jocs, ryseitiau… Gyrrwch eich stwff at daldydin@hotmail.co.uk i ni ei roi o yn Ffwff (ond cadwch mewn golwg pa fath o zine ydi o, da chi!)

‘Cysyniadau Cyfalafol’

Amhosib yw di-ystyri effaith anferthol cyfalafiaeth ar ein bywydau. Gerllaw ein newynau a’n rhyfeloedd, gerllaw ein hecsploetio a’n hymraniad o’n gyd-ddyn, gerllaw poendod a diflastod bywyd pob dydd, y mae teyrnas cyfalaf wedi newid ein canfyddiad o’r pethau sylfaenol yn ein bywydau.

Datganodd Jean-François Lyotard fel pellach, mae gwybodaeth a ffeithiau yn cael eu cynhyrchu fel nwyddau ar y farchnad. Casglwyd ein gwybodaeth fel data yn storfeydd cyfrifiadurol anferthol, a pherchnogwyd y rhain gan gorfforaethau mawr. Mae google yn cofio a hyd yn oed dyfalu ymlaen llaw ein chwiliadau, facebook yn casglu llu o ddata ar ein hoff ffilmiau, hoff ffrindiau, rhywioldeb a’i brosesu a chategoreiddio a gwneud llu o gydberthnasau.  Pam? I’w werthu, i greu hysbysebion, i greu elw. Pwrpas gwybodaeth yw ei werth masnachol, nid ei wirionedd. Elw ac arian sydd pellach yn rheoli nid yn unig ein perthnasau cymdeithasol, ond sydd wedi difetha ein pwynt cyfernod o “wir” ac “anwir”. Llithra gymdeithas i’w medd’ dod anfwyn, heb gysyniadau o gywirdeb na chydlyniad, ond hysbysebion parhaus a drysiad llwyr.

Yn ei lyfr “Society and the Spectacle” amlyga Guy Debord fel mae’r byd hwn o rithiau, o gyfryngau, hysbysebion, olygfeydd mawr, yn teyrnasu. Yn hytrach na phobl yn rheoli eu bywydau, caiff eu rheoli gan rymoedd anweledig economaidd. Mae’r dirwasgiad, chwyddiant, diweithdra, yn nigwyddiadau gwrthrychol tu hwnt i’n rheolaeth fel pobl. Er bod dirwasgiad oherwydd y ffordd trefnwn ni ein cymdeithas, ymdriniwyd ag ef fel ryw drychineb naturiol, pŵer duwiol tu hwnt i’n rheolaeth. Mae’r perthnasau rhwng pobl, wedi troi mewn i berthnasau rhwng pethau ar y farchnad. Nid gweithredwyr ydym, ond gwylwyr, yn gwylio cwrs ein bywydau yn cael eu penderfynu ni, yn gwylio’r olygfa fawr, yr hysbysebion, y newyddion, yr Olympics, y Jiwbili. Gwyliwn pornograffig yn lle cael rhyw. Eisteddwn yn ein cartrefi yn gwneud dim byd, yn gwylio pobl eraill ar sioeau realiti yn gwneud dim byd.

Ond nid yw hyn yn ein bodloni. Mae cyfnodau o argyfyngau economaidd hefyd yng nghyfnodau o argyfyngau dirfodol, emosiynol. Yn ofer, ceisiwn lenwi’r bwlch wrth ddiffinio ein hun trwy’r hyn da ni’n prynu, trwy siopa mwy, ond mae’r rhith yn dechrau chwalu. Mae gwedd pob wyneb prysur ar strydoedd llwyd ein diffeithdir dinasol yn gwaeddi allan mewn ing: Ble ydw i? Beth ydw i’n neud? Beth yw’r pwynt?

Mae crafangau cyfalaf yn ymdreiddio mor bell â’n canfyddiad o ofod ac amser. Wrth i’r byd globaleiddio, wrth inni gyfathrebu i ochr arall y byd mewn eiliad a theithio mewn oriau, y mae’n llawer llai. I arian, nid oes gofod pellach yn bodoli. Lle cynt, roedd rhaid symud tunellau o aur, nawr mi drawsgludwyd biliynau yn o bunnoedd yn electronig pob eiliad, ym mhob cyfeiriad a thros bob border. Prynwyd a werthwyd niferoedd anghredadwy o stociau a nwyddau, stociau mewn cwmni yn China, bareli o olew, stociau mewn ein bywydau ni a’n lles ni, trwy wasgiad bwtwn gan ddyn yn Wall St. Mae arian, ac felly cyfalaf, wedi trosgynnu ei gynrychiolaeth ffisegol, a bellach mae holl gyfoeth ein llafur, holl rym ein cymdeithas yn bydoli fel ystadegyn ar gyfrifiadur.

Yn debyg fel mae arian yn ein canoli a chreu cysylltiadau byd eang, canolwyd amser. Cynt, rhywbeth annibynnol a hynodwedd oedd amser. Rhannwyd y dydd i ddeuddeg awr fras yn y Gorllewin cyn-diwydiannol. Ond y cyfnod o olau haul oedd hyn, felly yn yr haf, hirach oedd  awr a hirach oedd amser. Daeth clociau, ond prin un am bentref. Ni chanolwyd – roedd yr amser yn Abertawe yn wahanol i’r amser yn Aberhonddu “ar yr un pryd” – er nid oedd ffordd o wybod gan wahanwyd gan ofod mor fawr. Ond gyda diwydiannu daeth y rheilffordd, llai oedd y pellter, a safonwyd amser. Wrth i’r ffatri disodli’r fferm a’r gweithdy bychan, disgyblwyd amser. Ni ddewisodd y llafurwr mwyach pryd i ddechrau gweithio a phryd i fwynhau, ond osodwyd oriau gweithio gan y perchennog, a gosodwyd yr oriau arno ef gan gystadleuaeth a galwad y farchnad. Mecanyddwyd amser, ac erbyn heddiw mesurwyd yn union a chanolwyd dros y byd gan loerennau. (Wrth gwrs, nid oes amheuaeth am fudd hyn i ymchwiliadau gwyddonol; gorthrymder llym clociau o’n bywydau pob dydd yw’r broblem) Nifer yr oriau penderfyna nifer y punnoedd ein tâl. Wrth i ni siopa, rydym yn ystyried faint o oriau fydd rhaid gweithio er mwyn cael yr arian i brynu ryw nwydd. Wrth i’n horiau o lafur cael eu hecsploetio, wrth i ni golli rhan fawr ohonynt i’n bos sy’n talu ni llai na werth y nwydd cynhyrchwn, ac wrth i bob awr o waith fod yn wastraff o’n bywydau, rydym yn byw amser marw. I newid hyn, i “fyw heb amser marw” oedd cri chwyldroadol rhai megis Deboard, y Situationists, yn 1968. Mae cyfalaf fel cysyniad, elw, yn dibynnu ar amser yn llwyr – cyfradd elw sydd yn bwysig – mae derbyn mil o bunnoedd yr awr o fuddsoddiad yn well na mil o bunnoedd y mis. “Time is money”, nid oes amheuaeth. Felly trechwyd amser gan gyfalaf.

Yr ateb? Un syfrdanol ond un syml. Ie, rhaid meddiannu’r strydoedd, meddiannu’r ffatrïoedd, meddiannu’r ysgolion, y teuluoedd, ond rhaid hefyd ail-feddiannu amser, ein meddyliau ac felly ein bywydau. Pob tro y barnwn wybodaeth nid gan ei werth ariannol, ond ei wirionedd a’i brydferthwch, wnawn hyn. Pob tro y trown off y teledu, gan greu cerddoriaeth neu gelf neu fwynhad, a’n ffrindiau a dieithrid, nid am arian ond am bleser, wnawn hyn. Pob tro y anwybyddwn y clociau, gan fynd am dro diderfyn i’r coed, gan barhau i ddarllen neu ganu neu garu neu feddwi yn llawn brwdfrydedd tan oriau man y bore (heb ots bod gwaith yn hwyrach), wnawn hyn.

Yn ôl eich clociau heirdd,

 Bob bore codwch chwi:

Y wawr neu wyneb haul

 Yw’r cloc a’n cyfyd ni;

Y dyddiaduron sydd

 Yn nodi ‘r haf i chwi;

Ond dail y coed yw’r llyfr

 Sy’n dod â’r haf i ni.

O Alun Mabon, John Ceiriog Hughes